(ผญา)… ศิลปะเก่าแก่ มวลแม่พ่อสร้าง มูลมังสิแนมทาง ให้สานสร้างสืบไป ทั้งฮูปแต้มอีสาน อีกตระการหนังบักตื้อ อย่าสิดื้อแม่นสืบแนว พี่น้องเอย…

หากมีคนถามว่าฮูปแต้ม และหนังบักตื้อคืออะไร…? คงจะมีน้อยคนนักที่จะรู้จัก และยิ่งแล้วใหญ่หากถามเยาวชนรุ่นใหม่……แต่หากถามว่าจิตรกรรมฝาผนัง และหนังตะลุงคืออะไร…? คงจะมีน้อยคนที่จะไม่รู้จัก…
“ฮูป แต้ม” หรือที่เรียกว่า “จิตรกรรมฝาผนัง” เป็นศิลปะที่ทรงคุณค่าทางวัฒนธรรมของ คนอีสาน ศิลปะที่บ่งบอกเรื่องราวความเป็นมาของสังคมแต่ละยุคสมัย มักปรากฏในสิม (โบสถ์) ฮูปแต้มที่ปรากฏส่วนใหญ่จะเป็นเรื่องราวเกี่ยวกับประเพณี วัฒนธรรม วิถีชีวิตของ คนอีสานในอดีตตลอดจนเรื่องราวทางพระพุทธศาสนา

ส่วน “หนังบักตื้อ” หรือที่เรียกว่า “หนังปะโมทัย หรือหนังตะลุงอีสาน” มักจะปรากฏใน
ฮูปแต้มสิม เพราะเป็นถือเป็นหนึ่งในวิถีชีวิตและวัฒนธรรมการละเล่นของคนสมัยก่อน ได้เป็นอย่างดี

เมื่อวันที่ 26 มิ.ย. 2552 ที่ผ่านมา ค่ายศิลปะเยาวชน จ.มหาสารคาม ได้จัดการแสดงภายใต้ ชื่องาน “ตุ้มพี่ตุ้มน้อง นำฮอยฮูปแต้ม แนมเบิ่งมูลมัง” เพื่อแสดงผลงานฮูปแต้ม จากการสร้างสรรค์ของเยาวชนที่ร่วมโครงการให้ประชาชนทั่วไปได้เข้าชมโดยไม่ ต้อง ไปชมถึงในวัด ณ บริเวณตลาดไนท์ ถนนคนเดิน อ.เมือง จ.มหาสารคาม

ในงานนอกจากจะแสดงผลงานฮูปแต้ม (จิตรกรรมฝาผนัง) แล้ว ยังมีอีกหนึ่งโครงการ ที่น่าสนใจคือ “โครงการรากเหง้าวัฒนธรรมพื้นถิ่นและละครหุ่นอีสาน” โครงการนี้มุ่งเน้นให้คนในท้องถิ่นเห็นคุณค่าและความสำคัญของศิลปกรรมในท้อง ถิ่นเพื่อ เป็นมรดกทางวัฒนธรรมสืบไป

เรื่องเล่าและตำนานต่างๆ จากผนังสิม (โบสถ์) ตัวละครสำคัญของเรื่องถูกมาคัดลอกลงบน หนังวัว ตัดและลงสีจนกลายเป็น “หนังบักตื้อ” ในที่สุด ก่อนจะนำเรื่องเล่าหรือตำนาน เหล่านั้นมาเผยแพร่ด้วยการเชิดลักษณะท่าทางของตัวละครหลังม่าน โดยการสนับสนุนจาก กองทุนการสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.)

อาจารย์สรัญญา ภักดีสุวรรณ อาจารย์ภาคสาขาวิชาศิลปกรรม คณะมนุษยศาสตร์ และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏมหาสารคาม ประธานโครงการค่ายศิลปะ กล่าวว่า ค่ายศิลปะเยาวชนครั้งนี้เกิดจากการต่อยอดของกองทุน สสส. ในค่ายศิลปะครั้งนี้จะมี กิจกรรมที่ให้เยาวชนรุ่นใหม่ได้ร่วมกันสร้างสรรค์ศิลปะฮูปแต้มในรูปแบบที่ หลากหลาย ไม่จำเป็นต้องอยู่แต่เพียงในวัด

“โครงการค่ายศิลปะนี้จะฝึกให้เยาวชนรู้จักความเป็นผู้นำ การประยุกต์ การผสมผสานผลงาน และสามารถสอนรุ่นน้องที่มีความสนใจในด้านนี้ได้ ส่วนการคัดเลือกเยาวชนที่จะเข้าร่วม โครงการค่ายศิลปะนี้จะคัดเลือกจากเยาวชนที่มีความสนใจเพื่อจะไม่เป็นการ บังคับเด็ก” อ.สรัญญากล่าว

ส่วนหนังบักตื้อ ภายใต้การควบคุมดูแลของพี่ยอด นายเจริญพงศ์ ชูเลิศ วิทยากรจากกลุ่ม ละครคนหน้าดำ ผู้ฝึกสอนการละเล่นหนังบักตื้อแก่เด็กๆ ในโครงการ “รากเหง้าวัฒนธรรมพื้นถิ่นและละครหุ่นอีสาน”  จ.มหาสารคาม กล่าวว่าในเขตพื้นที่ ต. ดงบัง อ.นาดูน จ.มหาสารคาม มีภาพจิตรกรรมฝาผนังการละเล่นหนังบักตื้อปรากฏอยู่ คนในชุมชน เกรงว่าการละเล่นดังกล่าวเริ่มจะหายไปจากชุมชน จึงร่วมกันสืบสานโดยเริ่มจากเด็กที่สนใจ ภายในเขตพื้นที่ ต.ดงบัง จำนวน 20 คน เพื่อฝึกให้เล่นหนังบักตื้อ โดยเชิญพ่อครูมาอบรม ให้เด็ก หัดร้อง รำจนสามารถออกแสดงตามชุมชนได้ จึงตั้งชื่อคณะว่าเพชรอีสาน เรื่องที่ฝึกให้เด็กร้องเล่น คือ “เรื่องสินไซ หรือสังข์สินไชย”

จากคำบอกเล่าของน้องเก๋ นางสาวเกศวลี ดาวันนา ผู้รับบทนางคนรักของสินไซ บอกว่า ก่อนหน้าที่จะมาเล่นหนังบักตื้อ น้องเก๋เคยเล่นดนตรีสากลมาและแทบจะไม่รู้จัก หนังบักตื้อแม้จะอยู่ในชุมชน แต่เมื่อได้ดูแล้วก็เกิดความสนใจจึงมาสมัครเข้าโครงการ

“ช่วงแรกยากและลำบากมาก เพราะต้องร้อง รำเป็นภาษาอีสานทั้งหมด พอเริ่มเล่นได้ พูดได้ก็สนุก ได้ทำสิ่งที่ไม่เคยทำ ทั้งการร้องหมอลำรวมถึงการพูดผญา” น้องเก๋เล่า

สุดท้ายคือ “ผู้ชม” ผู้ที่จะมาทำให้งานสำเร็จตามความคาดหวัง นางสาวสุพรรษา ไชยภา หรือแหม่ม นิสิตคณะศึกษาศาสตร์ สาขาภาษาอังกฤษ และกระแต เพื่อนที่มาด้วยกัน บอกว่า จริงๆแล้วตนแค่ผ่านมา เห็นว่ามีการแสดงภาพวาดและวงดนตรี พอเข้ามาดูใกล้ๆแล้วก็ชอบ ขอชื่นชมน้องๆ ทุกคนมีความสามารถมาก

เห็นชื่องานตอนแรก “ฮูปแต้มฯ” เข้าใจว่าคือภาพวาด แต่พอได้ฟังอาจารย์เล่าตอนเปิดงาน คำว่าฮูปแต้มไม่ใช่แค่ภาพวาด แต่เป็นภาพวาดจิตรกรรมฝาผนัง เคยเห็นผลงานของน้องๆ ที่วาดบนกำแพงโรงเรียนสารคามพิทยาคม แหม่มบอกไปยิ้มไป

“ตอนแรกยังนึกว่าเป็นของผู้ใหญ่หรือช่างวาดระดับฝีมือเสียอีก เพิ่งมารู้วันนี้ว่าเป็นผลงาน ของน้องๆ ในค่ายศิลปะเยาวชน พอมางานเห็นภาพที่น้องๆ วาดแล้วทำให้คิดถึงบ้าน เพราะวัดแถวบ้านก็มีภาพแบบนี้เช่นกัน” คำพูดต่อท้ายจากกระแต

การผลักดัน และแรงสนับสนุนจากผู้ใหญ่และหลายๆ หน่วยงาน ช่วยเสริมสร้างเยาวชนรุ่นใหม่ ให้เกิดการเรียนรู้ ได้ทำสิ่งที่ไม่เคยทำและยังได้รู้สิ่งที่ไม่เคยรู้มาก่อน เพื่อว่าวันหนึ่ง เยาวชนเหล่านี้จะเป็นอีกแรงผลักดันให้เยาวชนรุ่นต่อๆ ไปได้รู้จักกับศิลปะ วัฒนธรรม พื้นบ้านอีสานที่จะไม่มีวันเลือนหายไปตามกาลเวลา…

สุพัตรา โมคศิริ